Priča o Praškom vodu

U zoru 27. januara 1937. godine, grupa od petnaest stranih studenata otišla je sa praške Vilsonove stanice vozom za Pariz, navodno na samoorganizovanu ekskurziju. Prelazak čehoslovačko-nemačke granice nije im bio problem: bili su jugoslovenski državljani i Jugoslavija je, za razliku od Čehoslovačke, imala dobre odnose sa Nemačkim Rajhom. Pasoš jednog studenta kovrdžave crne kose, velikog nosa i “sumnjivog” prezimena – Engel, izazvao je nelagodu nemačkih pograničnih policajaca. Osim toga, sve ostalo je prošlo u najbolujem redu. Kasno uveče, stigli su na nemačko-francusku granicu, ponavljajući da idu na jednonedeljnu ekskurziju u Pariz. Nakon kraćeg zadržavanja, voz je ušao u Francusku i studenti su zaspali. Probudili su se u Parizu sledećeg dana. Po izlasku iz stanice, prelazeći Senu, bacili su ključeve svojeg praškog studentskog doma u reku. Više im neće trebati.

Četiri dana ranije, praški policijski direktorat primio je izveštaj Kraljevskog jugoslovenskog veleposlanstva u Pragu, koje im je pružilo dalje informacije o nestanku studenta Ratka Belovića i njegove supruge Olge Dragić, kojima se dve nedelje ranije izgubio svaki trag. Jugoslovenska ambasada je izvestila da su Ratko i Olga Belović bili na zimovanju na planini Krkonoše krajem decembra, u organizaciji Akademskog društva “Jugoslavija,” glavne jugoslovenske studentske organizacije u Pragu. Sa njima su bili  Branko Krsmanović, Lazar Udovički i Ratko Pavlović, novoizabrani članovi izvršnog odbora “Jugoslavije.” Kada su predstavnici jugoslovenskog poslanstva došli u studentski dom, na zahtev Belovićevih roditelja, 26. januara, Krsmanović, Udovički i Pavlović nisu bili tu. Nakon dalje istrage, predstavnici su otkrili pismo koje je Belović uputio Krsmanoviću, u kojem se izjasnio kao komunista i izrazio nameru da ide u Španiju kao dobrovoljac. 1. februara 1937. godine praška policija mogla je samo da potvrdi da je skoro ceo Izvršni odbor “Jugoslavije” otišao u Španiju da bi se borili na strani Republike u građanskom ratu. Petnaest studenata levičara otišlo je 27. januara, a bračni par Belović i još tri studenta otišli su već oko Božića.

Po prelasku francusko-španske granice, Jugosloveni su smešteni u tvrđavu San Feran u Figerasu. Tamo su formirali “Praški vod,” čiji je zapovednik bio Mirko Horvat, jedini član grupe koji je služio vojni rok i stoga imao kakvo-takvo iskustvo. Nakon kraće obuke postali su deo novoformiranog Bataljona Dimitrov u okviru XV Internacionalne Brigade “Abraham Linkoln.” Posle manje od dve nedelje poslati su na reku Haramu, gde su imali svoje vatreno krštenje. Prvi je pao Matija Šiprak, student prava i pristalica HSS-a, 14. februara 1937. Uskoro su ranjeni Marko Spahić i Veljko Vlahović, a potom i Ahmet Fetahagić, Mirko Horvat, Ratko Pavlović, Ratko Vujović, Rudolf Janhuba i Sigbert Bastijančić. Njihova hrabrost i posvećenost nisu ostali nezapaženi. Vladimir Ćopić, jugoslovenski komunista koji je bio politički komesar, a potom i komandant XV Internacionalne Brigade, kasnije je zapisao:

Teško je izabrati i istaći najbolje, tamo gdje su svi među najboljima. Spomenućemo herojsko držanje praških studenata iz Jugoslavije. Oni su došli u Španju da knjigu zamijene puškom i mitraljezom u odbrani kulture, slobode i napretka.

Praški vod je nedugo potom bio raštrkan širom Španije. Preživeli su se ponovo ujedinili tek u francuskim zarobljeničkim logorima 1939. godine. Pored Šipraka, poginula su samo još dvojica boraca: Ivan Turk, student arhitekture iz Zagreba, i Sigbert Bastijančić, poslednji Jugosloven koji je poginuo u Španiji januara 1939. godine.

Preostalih sedamnaest boraca voda ostavili su još dublji trag u istoriji antifašističke borbe i jugoslovenske komunističke revolucije. Šestorica su poginula u NOR-u: Gerhard Vajs – Braco, Mirko Kovačević, Branko Krsmanović, Ratko Pavlović – Ćićko, Ahmet Fetahagić i Ilija Engel. Svi osim Vajsa (poginulog u bombardovanju Beograda) proglašeni su za Narodne heroje Jugoslavije. Tu počast su posle rata ponela još dva člana Praškog voda: Veljko Vlahović, posleratni ministar prosvete, zamenik ministra spoljnih poslova i jedan od glavnih partijskih teoretičara, i Ratko Vujović – Čoče, general-pukovnik JNA i osnivač Fudbalskog kluba “Partizan.” Osim njih, u ovoj grupi od dvadeset praških studenata bili su i već pomenuta Olga Dragić-Belović, medicinska sestra i jedna od šesnaest žena učesnica Španskog građanskog rata iz Jugoslavije, poznate jugoslovenske diplomate Lazar Latinović i Lazar Udovički, kao i Marko Spahić, prvi direktor produkcijske kuće “Jugoslavija – film.” Prema sećanjima koja je iza sebe ostavio Lazar Udovički u knjizi “Španija moje mladosti,” Veljko Vlahović je pre svoje smrti radio na scenariju za film o ovoj izvanrednoj grupi studenata-revolucionara. Sa njegovom smrću, projekat je prekinut, a sudbina scenarija ostala je nepoznata.

Na slici su borci Praškog voda u Španiji 1937. godine. Stoje: Mirko Kovačević, Ratko Pavlović Ćićko, Lazar Udovički, Mirko Knežević, Jože Breskvar i Ilija Engel. Sede: Slavko Čolić, Veljko Vlahović, Lazar Latinović i Branko Krsmanović.